Xəbərlər

17 Jun 2026 Diqər xəbərlər

RADİOAKTİVLİK VƏ İNSAN SAĞLAMLIĞI (müsahibə)

Müsahibimiz ETN Geologiya İnstitutu Yerin radioaktiv sahələri şöbəsinin aparıcı elmi işçisi Fərəh Mahmudovadır.

F.Mahmudova 2008-ci ildə ATU-nu bitirib. 2010-cu  ildən hazırki Geologiya İnstititunda çalışır. 2021-ildə dissertasiya işi müdafiə edərək elmi dərəcə qazanıb. Hazırda o, yeni elmi istiqamət olan tibbi geologiya üzrə “Radon sahəsinin formalaşma xüsusiyyətləri  və onun mümkün patogenliyi”mövzusunda tədqiqatlar aparır. 

Şirməmməd Nəzərli: - Fərəh xanım, radioaktivlik nədir və onun hansı mənbələri var?

Fərəh Mahmudova: -  Radioaktivlik bəzi atom nüvələrinin qeyri-sabit olması nəticəsində özbaşına parçalanaraq şüalanma yayması hadisəsidir. Bu zaman atom nüvəsi artıq enerjidən azad olur və daha sabit vəziyyətə keçməyə çalışır. Nəticədə müxtəlif növ şüalar və hissəciklər ayrılır. Radioaktivlik təbiətdə baş verən mühüm fiziki proseslərdən biridir, eyni zamanda həm elm, həm də texnologiyanın müxtəlif sahələrində böyük əhəmiyyət kəsb edir.  Atom nüvəsinin sabitliyi onun tərkibindəki proton və neytronların sayı ilə bağlıdır. Bəzi elementlərin nüvələri sabit olmur və zaman keçdikcə parçalanaraq başqa elementlərə çevrilir. Bu proses radioaktiv parçalanma adlanır. Parçalanma zamanı ayrılan enerji radiasiya şəklində ətrafa yayılır. Radioaktiv maddələrin parçalanma sürəti müxtəlif olur. Bəzi maddələr saniyələr ərzində parçalandığı halda, digərlərinin tam parçalanması minlərlə və ya milyonlarla il çəkə bilər.

Ş.N.  Şüalanma eyni səviyyədə baş verir?

F.M. Radioaktiv şüalanmanın əsasən üç növü mövcuddur: alfa, beta və qamma şüaları. Alfa şüaları iki proton və iki neytrondan ibarət olan helium nüvələridir. Onların nüfuzetmə qabiliyyəti zəifdir və sadə bir kağız təbəqəsi ilə dayandırıla bilər. Beta şüaları yüksək sürətlə hərəkət edən elektron və ya pozitronlardan ibarətdir. Bu şüalar alfa şüalarından daha güclüdür və nazik metal lövhələr vasitəsilə zəiflədilə bilər. Qamma şüaları isə elektromaqnit dalğalarıdır və çox yüksək enerjiyə malikdir. Onlar böyük nüfuzetmə qabiliyyətinə sahib olduqları üçün yalnız qalın beton və ya qurğuşun təbəqələri ilə zəiflədilə bilər.

Ş.N.  Deməli, radioaktivliyin mənbələri qruplara bölünür?

F.M. Elədir. Radioaktivliyin mənbələri təbii və süni olmaqla iki əsas qrupa bölünür. Təbii radioaktivlik insan müdaxiləsi olmadan təbiətdə mövcud olan radioaktiv maddələr və proseslərlə əlaqədardır. Yer qabığında geniş yayılmış uran, torium və radium kimi elementlər təbii radioaktiv mənbələr hesab olunur. Bu elementlər milyonlarla il ərzində parçalanaraq müxtəlif radioaktiv məhsullar əmələ gətirirlər. Təbii radioaktivlik həmçinin kosmosdan Yerə gələn kosmik şüalar vasitəsilə də yaranır. Günəşdən və digər kosmik mənbələrdən gələn yüksək enerjili hissəciklər atmosferə daxil olaraq müəyyən səviyyədə radiasiya yaradırlar. Təbiətdə radioaktivliyin digər mühüm mənbələrindən biri radon qazıdır. Radon rəngsiz və qoxusuz radioaktiv qazdır. O, uranın parçalanması nəticəsində yaranır və torpaqdan, qayalardan binaların daxilinə keçə bilir. İnsanların aldığı təbii radiasiyanın əhəmiyyətli hissəsi məhz radon qazının təsiri ilə bağlıdır. Bundan əlavə, qida məhsullarında, içməli suda və insan orqanizmində də müəyyən miqdarda təbii radioaktiv maddələr mövcuddur.

Süni radioaktivlik isə insan fəaliyyəti nəticəsində yaranır. Süni radioaktiv maddələr nüvə reaktorlarında, hissəcik sürətləndiricilərində və xüsusi laboratoriyalarda əldə edilir. Nüvə elektrik stansiyalarında enerji istehsalı zamanı radioaktiv maddələrdən istifadə olunur. Bu stansiyalar atom nüvələrinin parçalanması nəticəsində yaranan enerjini elektrik enerjisinə çevirir. Tibbdə radioaktiv izotoplardan diaqnostika və müalicə məqsədilə geniş istifadə edilir. Xüsusilə xərçəng xəstəliklərinin müalicəsində radiasiya terapiyası mühüm rol oynayır. Həmçinin müxtəlif tibbi görüntüləmə üsullarında radioaktiv maddələr tətbiq  edilir.

Radioaktivliyin faydaları ilə yanaşı, müəyyən təhlükələri də vardır. Yüksək dozada radiasiya insan orqanizminə ciddi zərər verə bilər. Radiasiya hüceyrələrin quruluşunu dəyişdirə, toxumaları zədələyə və müxtəlif xəstəliklərin yaranmasına səbəb ola bilər. Uzun müddət yüksək səviyyəli radiasiyaya məruz qalmaq xərçəng riskini artırır və genetik dəyişikliklər yarada bilər. Buna görə radioaktiv maddələrlə işləyən müəssisələrdə ciddi təhlükəsizlik tədbirləri görülür və xüsusi qoruyucu vasitələrdən istifadə olunur.

Ş.N. Radiasiya ətraf mühitdə necə yayılır və onun insan orqanizminə hansı təsirləri var?

F.M. Radioaktiv maddələr təbii proseslər və ya insan fəaliyyəti nəticəsində ətraf mühitə yayılır. Bu maddələr hava, su və torpaq vasitəsilə geniş ərazilərə daşınaraq canlı orqanizmlərə təsir göstərir. Radioaktiv çirklənmə əsasən nüvə elektrik stansiyalarında baş verən qəzalar, nüvə silahlarının sınaqları, radioaktiv tullantıların düzgün saxlanılmaması və sənaye fəaliyyətləri nəticəsində yaranır. Bununla yanaşı, təbii radioaktiv elementlər də müəyyən dərəcədə ətraf mühitə radiasiya yayırlar.

Radioaktiv maddələr atmosferə daxil olduqda külək vasitəsilə böyük məsafələrə daşına bilir. Atmosferdə olan radioaktiv hissəciklər sonradan yağış, qar və ya toz şəklində torpağa və su hövzələrinə çökür. Torpağa düşən radioaktiv maddələr bitkilər tərəfindən mənimsənilə və qida zəncirinə daxil our. Bu zaman radioaktiv maddələr bitkilərdən heyvanlara, heyvanlardan isə insanlara keçərək canlı orqanizmlərdə toplanır. Su hövzələrinə düşən radioaktiv maddələr çaylar, göllər və dənizlər vasitəsilə yayılır, su canlılarının və içməli su mənbələrinin çirklənməsinə səbəb olur.

Radioaktiv maddələrin yayılmasında torpaq da mühüm rol oynayır. Torpaqda toplanan radionuklidlər uzun müddət öz aktivliyini saxlaya bilər. Bəzi radioaktiv elementlərin yarımparçalanma müddəti yüzlərlə və hətta minlərlə il davam etdiyindən onların təsiri uzunmüddətli olur. Bu səbəbdən radioaktiv çirklənmə baş vermiş ərazilərin tam bərpası uzun zaman tələb edir.

İnsanlar radiasiyaya müxtəlif yollarla məruz qala bilərlər. Birinci yol xarici şüalanmadır. Bu halda insan radioaktiv mənbədən yayılan şüaların təsiri altında qalır. İkinci yol daxili şüalanmadır. Daxili şüalanma radioaktiv maddələrin nəfəsalma, qida və ya su vasitəsilə orqanizmə daxil olması nəticəsində baş verir. Daxili şüalanma daha təhlükəli hesab olunur, çünki radioaktiv maddələr orqanizmdə uzun müddət qalaraq toxumalara birbaşa təsir göstərir.

Ş.N. Belə görünür ki, radiasiyanın insan orqanizminə təsiri qaçılmazdır?

F.M. Radiasiyanın insan orqanizminə təsiri alınan dozanın miqdarından, şüalanma müddətindən və şüa növündən asılıdır. Kiçik dozalar adətən ciddi sağlamlıq problemləri yaratmır və insan orqanizmi müəyyən qədər zədələnmiş hüceyrələri bərpa edə bilir. Lakin yüksək dozada radiasiya hüceyrələrin və toxumaların zədələnməsinə səbəb olur. Bu zaman dəri yanıqları, ürəkbulanma, qusma, halsızlıq və qan hüceyrələrinin azalması kimi əlamətlər müşahidə edilir.

Uzun müddət radiasiyaya məruz qalmaq daha ciddi nəticələrə gətirib çıxara bilər. Radiasiya hüceyrələrin genetik materialı olan DNT-ni zədələyərək mutasiyalara səbəb olur. Bu isə müxtəlif növ xərçəng xəstəliklərinin yaranma riskini artırır. Xüsusilə qalxanabənzər vəzi, ağciyər, sümük iliyi və dəri radiasiyanın təsirinə daha həssas orqanlardır. Radiasiyanın təsiri nəticəsində yaranan genetik dəyişikliklər gələcək nəsillərə də ötürülməsi mümkündür.

Uşaqlar və hamilə qadınlar radiasiyanın təsirinə daha həssas qruplar hesab olunur. İnkişaf etməkdə olan orqanizmdə hüceyrələr sürətlə bölündüyü üçün radiasiya onların sağlam inkişafına mənfi təsir göstərir. Hamiləlik dövründə yüksək dozada radiasiya dölün inkişafında qüsurlar yaratması  da müşahidə olunan faktdır.

 Ş.N. Bəs insan orqanizminin radiasiyaya qarşı müqaviməti haqqında nə demək olar?

F.M. İnsan orqanizminin radiasiyaya qarşı müəyyən dərəcədə müqavimət göstərmək qabiliyyəti vardır. Bu müqavimət milyon illər ərzində formalaşmış təkamül prosesinin nəticəsidir. İnsanlar Yer üzərində yaşadıqları bütün dövrlərdə təbii radiasiya mənbələrinin təsirinə məruz qalıblar. Bu səbəbdən insan orqanizmində radiasiyanın yaratdığı zədələrin aradan qaldırılmasına yönəlmiş mürəkkəb müdafiə mexanizmləri inkişaf etmişdir.

Radiasiyanın orqanizmə əsas təsiri hüceyrələr səviyyəsində baş verir. İonlaşdırıcı şüalanma hüceyrələrin tərkibində olan atom və molekullardan elektronları qopararaq ionlaşma prosesinə səbəb olur. Bu proses nəticəsində sərbəst radikallar yaranır və onlar hüceyrə membranlarına, zülallara və xüsusilə genetik materiala – DNT-yə zərər verirlər. DNT-də yaranan dəyişikliklər tək zəncir qırılmaları, ikiqat zəncir qırılmaları, nukleotidlərin dəyişməsi və ya xromosom anomaliyaları şəklində özünü göstərə bilər. Bu zədələr vaxtında və düzgün bərpa edilmədikdə hüceyrələrin normal fəaliyyəti pozula və ya uzunmüddətli perspektivdə xərçəng xəstəliklərinin yaranma riski artırır.

Ş.N. Bu riskləri azaltmaq yolları mövcuddurmu?

F.M. İnsan orqanizmi DNT zədələrini aradan qaldırmaq üçün çox inkişaf etmiş bərpa sistemlərinə malikdir. Hüceyrələrdə fəaliyyət göstərən xüsusi ferment kompleksləri zədələnmiş DNT sahələrini müəyyən edir və onları bərpa etməyə çalışır. Bu mexanizmlər arasında birbaşa bərpa, nukleotid eksiziya bərpası, baza eksiziya bərpası və ikiqat DNT zəncir qırılmalarının rekombinasiya yolu ilə bərpası kimi proseslər mühüm yer tutur. Alimlərin hesablamalarına görə, insan hüceyrələrində hər gün müxtəlif səbəblərdən, o cümlədən normal maddələr mübadiləsi nəticəsində minlərlə DNT zədəsi baş verir və onların böyük əksəriyyəti uğurla bərpa olunur. Radiasiyanın yaratdığı zədələr də bu sistemlər vasitəsilə müəyyən həddə qədər aradan qaldırıla bilir.

Əgər DNT-də yaranmış zədələr bərpa oluna bilmirsə, orqanizm əlavə qoruyucu mexanizmləri işə salır. Bunlardan biri apoptoz adlanan proqramlaşdırılmış hüceyrə ölümüdür. Bu proses zamanı ciddi zədələnmiş hüceyrələr özlərini məhv edərək genetik dəyişikliklərin digər hüceyrələrə ötürülməsinin qarşısını alırlar. Digər mühüm müdafiə sistemi immun sistemidir. İmmun hüceyrələri mutasiyaya uğramış və ya anormal fəaliyyət göstərən hüceyrələri tanıyaraq onları məhv edə bilir. Bu mexanizmlər orqanizmin radiasiyanın potensial zərərli təsirlərinə qarşı müqavimətini artırır.

Ş.N.  Bu zərərləri minimuma endirən daha hansı yollar mövcuddur?

F.M. İnsan orqanizminin radiasiyaya qarşı müqaviməti yaşdan, genetik xüsusiyyətlərdən və ümumi sağlamlıq vəziyyətindən də asılıdır. Uşaqlar və yeniyetmələr radiasiyanın təsirlərinə daha həssas hesab olunurlar. Bunun əsas səbəbi onların hüceyrələrinin daha sürətlə bölünməsi və inkişaf proseslərinin aktiv olmasıdır. Eyni zamanda, bəzi toxumalar və orqanlar digərlərinə nisbətən radiasiyaya daha həssasdır. Məsələn, sümük iliyi, qalxanabənzər vəzi, cinsiyyət vəziləri və həzm sisteminin selikli qişası ionlaşdırıcı şüalanmanın təsirlərinə daha çox məruz qala bilər. Əksinə, sinir və əzələ toxumaları nisbətən daha davamlı hesab olunur.

Radiasiyanın təsiri qəbul edilən dozanın miqdarından və bu dozanın hansı müddət ərzində alındığından asılıdır. Aşağı dozalı radiasiyaya uzun müddət ərzində məruzqalma hallarında orqanizmin bərpa mexanizmləri əksər hallarda yaranan zədələrin öhdəsindən gələ bilir. Məhz buna görə insanlar təbii radiasiya fonu şəraitində normal həyat fəaliyyətini davam etdirirlər. Lakin yüksək dozalı radiasiyanın qısa müddət ərzində qəbulu ciddi sağlamlıq problemlərinə səbəb olur. Belə hallarda hüceyrə ölümü artır, toxumaların bərpa qabiliyyəti azalır və kəskin şüa xəstəliyi inkişaf edir.

S.N. Radiasiya haqqında məlumatlar tarix baxımından qədim deyil...

F.M. Doğrudur. Radiasiya ilə bağlı elmi anlayışlar XIX əsrin sonlarında formalaşmağa Azbaşlamışdır. Həmin dövrə qədər alimlər atomun quruluşu və radioaktiv şüalanma haqqında dəqiq məlumatlara malik deyildilər. Hazırda bu məlumatlar kifayət qədərdir.

S.N. Demək olarmı insanlar indi keçmiş nəsillərə nisbətən radiasiyadan daha yaxşı qoruna bilirlər? Yoxsa əksinə?

F.M. Bəli, müasir insanlar hazırda radiasiyadan keçmiş nəsillərə nisbətən daha yaxşı qoruna bilirlər. Bunun əsas səbəbi radiasiyanın xüsusiyyətləri, təsirləri və təhlükəsizlik tədbirləri haqqında elmi biliklərin xeyli artmasıdır.

XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvəllərində radioaktivliyin sağlamlığa təsiri tam məlum deyildi. Hətta bəzi alimlər və həkimlər kifayət qədər qorunmadan radioaktiv maddələrlə işləyirdilər. Məsələn, X-şüalarının kəşfindən sonrakı ilk illərdə həkimlər qoruyucu vasitələrdən istifadə etmədən rentgen müayinələri aparırdılar. Bunun nəticəsində bir çox tədqiqatçılarda dəri yanıqları, qan xəstəlikləri və digər sağlamlıq problemləri yaranmışdı.

Müasir dövrdə isə radiasiyadan qorunma sahəsində geniş elmi və texniki imkanlar mövcuddur. Nüvə sənayesi, tibb müəssisələri və elmi laboratoriyalarda radiasiya səviyyəsini ölçən xüsusi cihazlardan istifadə olunur. İşçilər fərdi dozimetrlərlə təmin edilir, qurğuşun ekranlar, qoruyucu geyimlər və xüsusi təhlükəsizlik prosedurları tətbiq olunur. Beynəlxalq təşkilatlar və dövlət qurumları radiasiya təhlükəsizliyi standartlarını müəyyən edir və onların yerinə yetirilməsinə nəzarət edirlər.

Bununla belə, məsələnin digər tərəfi də vardır. Müasir cəmiyyət nüvə energetikası, tibbi görüntüləmə texnologiyaları, sənaye mənbələri və bəzi hallarda radioaktiv tullantılar səbəbindən əvvəlki dövrlərlə müqayisədə daha çox süni radiasiya mənbələri ilə qarşılaşır. Buna görə də radiasiya ilə təmas imkanları artmışdır. Lakin bu artım, adətən, ciddi nəzarət və təhlükəsizlik tədbirləri ilə müşayiət olunur.

Ş.N. Bütün bu mülahizələrdən hansı nəticə hasil olur?

F.M. Nəticə olaraq söyləmək olar ki, insanlar bu gün radiasiyanın təbiətini daha yaxşı başa düşür, onu ölçə və nəzarətdə saxlaya bilirlər! Buna görə də radiasiyadan qorunma imkanları keçmişlə müqayisədə xeyli inkişaf etmişdir. Lakin texnologiyanın geniş yayılması yeni risklər də yaratdığından təhlükəsizlik qaydalarına əməl etmək və radiasiya nəzarətini davamlı şəkildə təkmilləşdirmək hələ də vacib olaraq qalır.

Ş.N. İcazənizlə sualın davamı kimi soruşum: qədimdə təbii radiasiya fonu insan üçün daha təhlükəli idi, yoxsa indi?

F.M. Qədim dövrlərdə təbii radiasiya fonu indikindən bir qədər yüksək olmuşdur. Bunun əsas səbəbi Yerin tərkibində olan uran, torium və kalium-40 kimi radioaktiv elementlərin keçmişdə daha çox miqdarda mövcud olmasıdır. Bu elementlər zaman keçdikcə parçalandığı üçün onların miqdarı azalmış və nəticədə təbii radiasiya səviyyəsi də aşağı düşmüşdür. Xüsusilə kalium-40 izotopunun yarımparçalanma müddəti nisbətən qısa olduğundan, milyardlarla il əvvəl onun yaratdığı radiasiya daha yüksək olmuşdur.

Bununla yanaşı, kosmik radiasiyanın səviyyəsi də Yerin maqnit sahəsinin gücündən və atmosferin xüsusiyyətlərindən asılı olaraq müxtəlif dövrlərdə dəyişmişdir. Maqnit sahəsinin zəiflədiyi dövrlərdə Yer səthinə çatan kosmik şüaların miqdarı artmış ola bilər.

Lakin insanın mövcud olduğu dövrlərdə bu fərq çox böyük olmaYIB. Qədim insanlar bugünkü insanlardan bir qədər yüksək təbii radiasiyaya məruz qalsalar da, bu səviyyələr onların həyatı üçün ciddi təhlükə yaratmayıb. İnsan orqanizmi DNT zədələrini bərpa edən təbii müdafiə mexanizmlərinə malikdir və təbii radiasiya fonuna müəyyən dərəcədə uyğunlaşa bilir. Buna görə də "qədimdə təbii radiasiya insan üçün daha təhlükəli idi" deyimi qismən doğru olsa da, bu təhlükənin müasir dövrlə müqayisədə çox yüksək olduğunu söyləmək yanlışdır.

Müasir dövrdə isə təbii radiasiya fonu ümumilikdə daha aşağı olsa da, insanlar tibbi müayinələr (rentgen, kompüter tomoqrafiyası və s.) və bəzi texnogen mənbələr səbəbindən əlavə radiasiya dozası ala bilirlər. Buna görə də bəzi hallarda müasir insanın ümumi radiasiya yükü qədim insanınkından daha yüksək ola bilər.

Ş.N.  Dediyiniz bu cür şərait, yəni müasir həyat  insanlar üçün həmişə rahat və təhlükəsiz olmur. Bəs, deyilən faktla bağlı alimlərin rəyi necədir?

F.M. Əksər alimlərin fikrincə, müasir həyat insan üçün ümumilikdə daha təhlükəsiz və uzunömürlülük  həyat şəraiti yaratsa da, bu bütün risklərin azaldığı anlamına gəlmir. Xüsusilə radiasiya məsələsində müasir insan həm təbii, həm də texnogen mənbələrdən əlavə təsirlərə məruz qala bilər.

Mütəxəssislər qeyd edirlər ki, qədim insanlarla müqayisədə müasir insanların həyat müddəti xeyli uzanmış, yoluxucu xəstəliklərə qarşı mübarizə imkanları yaxşılaşmış və tibbi xidmətlərin keyfiyyəti artmışdır. Lakin bununla yanaşı, rentgen və kompüter tomoqrafiyası kimi diaqnostik üsullar, nüvə sənayesi, aviasiya uçuşları və bəzi peşə sahələri radiasiya yükünün artmasına səbəb olur. Buna baxmayaraq, alimlər bu sahələrdə təhlükəsizlik standartlarının ciddi şəkildə əməl olunmasını tövsiyə edirlər!

Beynəlxalq radiasiya mühafizəsi təşkilatları hesab edirlər ki, tibbi müayinələrdən əldə edilən fayda əksər hallarda radiasiya riskindən daha üstündür. Məsələn, kompüter tomoqrafiyası bir çox ciddi xəstəliyin erkən diaqnostikasına imkan verir və bunun sayəsində insan həyatı xilas edilə bilir. Buna görə də alimlər radiasiyanın tamamilə aradan qaldırılmasını deyil, onun "mümkün qədər aşağı səviyyədə saxlanılması" prinsipinə uyğun idarə edilməsini məsləhət bilirlər.

Eyni zamanda, bəzi tədqiqatçılar müasir həyat tərzinin yaratdığı digər amillərin – hava çirklənməsi, stress, oturaq həyat tərzi, qeyri-sağlam qidalanma və kimyəvi maddələrə məruz qalmanın – insan sağlamlığı üçün radiasiyadan daha böyük risk təşkil etdiyini vurğulayırlar.

Bu baxımdan, müasir həyat həm rahatlıq və tibbi üstünlüklər təqdim edir, həm də yeni risklər yaradır.

  S.N. Fərəh xanım, radiasiya mövzusuna nəzəri baxımdan, məncə, kifayət qədər diqqət yetirdik. İndi qayıdaq konkret öz ölkəmizə.  Azərbaycanın hansı regionunda təbii radioaktivlik nisbətən daha yüksəkdir? Bununla bağlı hansı tədbirlər görülür?

F.M. Azərbaycanda təbii radioaktivlik ölkənin bütün ərazilərində eyni səviyyədə deyil. Aparılmış geoloji və radioekoloji tədqiqatlara görə, Böyük Qafqaz və Kiçik Qafqazın bəzi ərazilərində və Talış zonasının bəzi sahələrində təbii radiasiya fonunun respublika üzrə orta göstəricidən nisbətən yüksək olduğu müəyyən edilmişdir. Bunun əsas səbəbi həmin ərazilərdə uran, torium və kalium tərkibli süxurların daha geniş yayılmasıdır. Bununla belə, qeyd etmək lazımdır ki, bu göstəricilər əksər hallarda insan sağlamlığı üçün təhlükəli hədləri aşmır və təbii variasiya çərçivəsində qiymətləndirilir. Ölkə ərazisində radiasiya fonunun daimi monitorinqi aparılır və əldə olunan nəticələr normativ göstəricilərlə müqayisə edilir.

Ş.N. Hazırda elmi işinizin istiqaməti barədə qısa olsa da məlumat verərdiniz.

F.M. İndi“Geoekoloji şəraitin insan orqanizmində radiorezistentliyin formalaşmasına təsiri” adlı doktorluq dissertasiyası üzrə tədqiqatlarımı davam etdirirəm. Aşağı dozalı ionlaşdırıcı şüalanmanın insan orqanizminə təsiri geoekologiyanın ən çox müzakirə olunan mövzularından biridir. Yüksək dozalı radiasiyanın insan sağlamlığı üçün zərərli olması elmi cəhətdən tam sübut edilsə də, aşağı dozalı ionlaşdırıcı şüalanmanın təsiri ilə bağlı alimlər arasında hələ də müxtəlif fikirlər mövcuddur. Bu müzakirələrin mərkəzində isə radiasion hormezis anlayışı dayanır.

Ş.N. Aşağı dozalı ionlaşdırıcı şüalanma ifadəsini, lütfən, bir qədər açıqlayın.

F.M. Bu ifadə ilə  adətən, təbii fon radiasiyası səviyyəsinə yaxın və ya ondan bir qədər yüksək olan, lakin toxumalarda nəzərəçarpacaq zədələnmələr yaratmayan radiasiya dozaları nəzərdə tutulur. Belə şüalanma mənbələrinə təbii radiasiya fonu aid edilə bilər.

Ənənəvi radiobioloji yanaşmaya görə, ionlaşdırıcı şüalanmanın istənilən əlavə dozası müəyyən risk yaradır. Bu yanaşma xətti həddsiz model adlanır və ona əsasən, radiasiya dozası nə qədər az olsa belə, xərçəng riski tamamilə sıfıra enmir. Beynəlxalq Radioloji Mühafizə Komissiyası və Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı kimi nüfuzlu qurumlar radiasiya təhlükəsizliyi standartlarını əsasən bu modelə uyğun hazırlayırlar. Bu yanaşmanın əsasında ehtiyatlılıq prinsipi dayanır və radiasiya dozasının mümkün qədər azaldılması tövsiyə edilir.

  Bununla yanaşı, bəzi alimlər aşağı dozalı radiasiyanın insan orqanizmi üçün müəyyən faydalı təsirlər göstərə biləcəyini irəli sürüblər. Bu konsepsiya radiasion hormezis adlanır. Hormezis nəzəriyyəsinə görə, çox aşağı səviyyəli ionlaşdırıcı şüalanma hüceyrələrdə müdafiə və bərpa mexanizmlərini aktivləşdirərək orqanizmin zədələnmələrə qarşı davamlılığını gücləndirir. Bu yanaşmaya əsasən, aşağı dozalı radiasiya DNT bərpa sistemlərinin fəaliyyətini gücləndirə, antioksidant müdafiə mexanizmlərini stimullaşdıra və immun sisteminin aktivliyini artırır.  

Radiasion hormezis nəzəriyyəsini dəstəkləyən bəzi eksperimental tədqiqatlar göstərmişdir ki, aşağı dozalı radiasiyaya məruz qalan hüceyrələr sonradan yüksək dozalı şüalanmaya qarşı daha davamlı ola bilir. Bu fenomen "adaptiv cavab" adlandırılır. Bundan əlavə, yüksək təbii radiasiya fonuna malik bəzi bölgələrdə yaşayan əhali arasında xərçəng xəstəliklərinin gözlənildiyi qədər yüksək səviyyədə olmaması hormezis nəzəriyyəsinin tərəfdarları tərəfindən bu konsepsiyanın mümkün sübutlarından biri kimi qəbul edirlər. Məsələn, İranın Ramsar şəhərində, Hindistanın Kerala bölgəsində və Braziliyanın Guarapari sahillərində təbii radiasiya fonu dünya orta göstəricisindən xeyli yüksəkdir. Buna baxmayaraq, həmin ərazilərdə aparılmış bəzi tədqiqatlarnəticəsində  əhali arasında ciddi sağlamlıq problemlərinin  artması təsdiq olunmayıb.

Nəticə etibarilə, aşağı dozalı ionlaşdırıcı şüalanmanın insan orqanizminə təsiri ilə bağlı elmi müzakirələr davam etməkdədir. Bir tərəfdən, ənənəvi model istənilən əlavə radiasiya dozasının müəyyən risk daşıdığını qəbul edir. Digər tərəfdən, radiasion hormezis nəzəriyyəsi aşağı dozaların müdafiə mexanizmlərini stimullaşdıraraq faydalı təsir göstərə biləcəyini irəli sürür. Hazırda bizim şöbədə Azərbaycanın nisbətən yüksək təbii radiasiya fonu müşahidə olunan ərazilərində əhalinın sağlamlığının müxtəlif parametrlərinin təyin olunmasına həsr olunmuş tədqiqatlar uğurla davam edir.

Müsahibəni apardı: Şirməmməd Nəzərli

        Radiasya haqqında dah çox məlumat almaq istəyənlər üçün: 

• Elmi faktlar göstərir ki, nə qədər yüksəyə qalxsaq vücudumuza bir o qədər çox kosmik radiasiya keçir. Planetimizi əhatə edən atmosfer təbəqələrinin sayı yuxarıya doğru azalır. Buna əsaslanaraq, yerdən uzaqlaşdıqda zərərli radiasiyadan daha çox təsirlənirik.
• Radioaktiv tozla çirklənmiş hava külək vasitəsi ilə sürətlə yayılır və radioaktiv maddələr zamanla daha geniş ərazidə suyun və torpağın üst qatına çökür. Nəticədə torpağın üst qatından dərinliklərinə çökən radioaktiv maddələr canlıların qida və su vasitəsilə radiasiya təhlükəsi ilə üzləşməsinə zəmin yaradır. Bu səbəbdən, ərazidən küləyin əks istiqamətinə doğru uzaqlaşmaq lazımdır.
• Mütəxəssislər müəyyən ediblər ki, Braziliya qozu yedikdən sonra insanın ifrazatları radioaktiv maddələrlə dolu olur. Səbəb çox sadədir: Braziliya qoz ağacının kökləri yerin o qədər dərin qatlarına gedir ki, orada çoxlu təbii radiasiya mənbəyi olan radium udurlar.
• Uzun illər qaranlıqda olan yerləri radium boya ilə rəngləmək dəbdə idi. Bu cür boya divar  saatlarında, qaranlıqda, nəqliyyat vasitələrinin kabinələrində və bəzi dizayn tərtibatında istifadə edilməli olan cihazlarda, nömrələri və yaxud hansısa nişanın aydın görünməsi  üçün istifadə edilib. Nəhayət, elm radiasiyanin insanlar üçün təhlükəli olduğunu anlayanda  hər kəs təcili olaraq üzərində radium boyası əşyalardan uzaq duramağa və ictimai şüurda əbədi yaşanan yaşıl parıltını “radiasiya” sözü ilə əlaqələndirilməyə başladı. Bununla da bəşəriyyət radioaktivlikdən qorunmağı üstün tutdu. 

              Həmçinin,  https://www.gia.az/news/detail/1815/radon-insanin-dusmeni-deyil

Paylaş